ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ (1773; 1847)

Επιμέλεια: Δημήτρης Παπαδιαμάντης

Ο Ιωάννης Κωλέττης γεννήθηκε, το 1773 στο Συρράκο Ηπείρου, καταγόμενος από αρχοντική οικογένεια της περιοχής και έλαβε επιμελημένη εγκύκλια παιδεία. Yπήρξε μαθητής του Αθανάσιου Ψαλίδα στην Μαρούτσειο/Καπλάνειο Σχολή Ιωαννίνων. Ακολούθως, σπούδασε Ιατρική στην Ιταλία, όπου για πρώτη φορά οργανώθηκε σε μυστικές φιλογαλλικές εταιρείες. Επέστρεψε στην Ήπειρο και κατάφερε να γίνει προσωπικός ιατρός του γιου του Αλή Πασά, Μουχτάρ και να δημιουργήσει σημαντική περιουσία. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και τον Ιούνιο του 1821 οργάνωσε εξέγερση στη γενέτειρά του, στο Συρράκο, η οποία απέτυχε. Ο Κωλέττης στη συνέχεια μετέβη στο Μεσολόγγι και εκλέχθηκε πληρεξούσιος των Ηπειρωτών στην Α’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, στην οποία και διακρίθηκε λόγω της ευγλωττίας του.

Διετέλεσε βασικό στέλεχος του Εκτελεστικού Σώματος την περίοδο παντοδυναμίας των αδερφών Κουντουριώτη και ήταν ο ιθύνων νους της εισβολής των ρουμελιώτικων στρατευμάτων στην Πελοπόννησο κατά τον δεύτερο εμφύλιο πόλεμο (Δεκέμβριος 1824). Ο Κωλέττης υπήρξε αταλάντευτα γαλλόφιλος και υποστηρικτής της ανάδειξης στον ελληνικό θρόνο πριγκίπων συνδεόμενων με τη Γαλλία (π.χ. ο δούκας του Νεμούρ).

Επί Καποδίστρια διετέλεσε μέλος του υπουργικού συμβουλίου και γερουσιαστής, αλλά από το 1831 προσχώρησε στην αντιπολίτευση. Μετά τη δολοφονία του Κυβερνήτη αναδείχθηκε σε μέλος της πρώτης τριμελούς Διοικητικής Επιτροπής (μαζί με τον Αυγουστίνο Καποδίστρια και τον Θ. Κολοκοτρώνη) λόγω της επιρροής που ασκούσε σε Στερεοελλαδίτες οπλαρχηγούς. Σύντομα όμως, ο Κωλέττης τέθηκε επικεφαλής του αντι-καποδιστριακού στρατοπέδου˙ το 1832 συνέτριψε στρατιωτικά τους οπαδούς του Αυγουστίνου και ουσιαστικά κυριάρχησε στη χώρα ως την άφιξη του Όθωνα. Συμμετείχε στα πρώτα υπουργικά συμβούλια επί Αντιβασιλείας, ενώ ο ρόλος του στην υπόθεση της δίκης του Κολοκοτρώνη ήταν αρνητικός, καθώς υποστήριξε θερμά τη θανατική καταδίκη του Γέρου του Μοριά. Ας σημειωθεί εδώ πως ο Συρρακιώτης πολιτικός ως υπουργός επί των Εσωτερικών δημιούργησε ένα Γραφείο Δημόσιας Οικονομίας, που στελεχώθηκε σε μεγάλο βαθμό με Γάλλους, οπαδούς των ουτοπικά σοσιαλιστικών ιδεών του Σαιν-Σιμόν. Όταν το 1835 ο Πρόεδρος της Αντιβασιλείας, Άρμανσμπεργκ παραμέρισε τους υπόλοιπους αντιβασιλείς, ο Κωλέττης τοποθετήθηκε πρεσβευτής στο Παρίσι, σε ένα είδος «χρυσής εξορίας».

Στα χρόνια που έζησε στο Παρίσι, ήρθε σε επαφή με τον πρωθυπουργό Γκιζό και τον ίδιο τον βασιλιά Λουδοβίκο Φίλιππο. Εκεί αποκρυσταλλώθηκε και η πολιτική του φιλοσοφία: η αναγκαιότητα ενός συνταγματικού καθεστώτος, όπου όμως ο ηγεμόνας θα ήταν πρόσωπο ιερό, με ευρείες αρμοδιότητες και θα αποτελούσε την ενσάρκωση της εθνικής ενότητας.

Αυτές τις ιδέες επιχείρησε να υλοποιήσει ο Κωλέττης ως επικεφαλής του γαλλικού κόμματος στην Εθνοσυνέλευση του 1843, όπου διακρίθηκε στην προσπάθεια αποδυνάμωσης των ριζοσπαστικότερων στοιχείων και ενίσχυσης του βασιλικού θεσμού. Με διττό ρόλο (αντιπρόεδρος του Σώματος, μέλος της επιτροπής καταρτισμού του σχεδίου συντάγματος) και σε αγαστή συνεργασία με τα άλλα κόμματα πέτυχε τη διαμόρφωση ενός συντηρητικά μοναρχικού μετριοπαθούς πολιτεύματος (με παράλληλη κατοχύρωση του κονοβουλευτισμού και των ατομικών δικαιωμάτων). Σε όλη τη διάρκεια των εργασιών της Εθνοσυνέλευσης, ο Κωλέττης βρισκόταν σε διαρκή επαφή με τη γαλλική πρεσβεία, τις παραινέσεις της οποίας ακολουθούσε πιστά. Στις πρώτες εκλογές μετά την ψήφιση του Συντάγματος, το 1844 συμμάχησε με το ρωσικό κόμμα (υπό τον Ανδρέα Μεταξά) και κέρδισε την πλειοψηφία. Για τα επόμενα τρία χρόνια ο Κωλέττης άσκησε χρέη πρωθυπουργού, καθιστώμενος ο πρωταγωνιστής των πολιτικών εξελίξεων.

Επί των ημερών του, δεν υπήρξε καμία ουσιαστική προώθηση των αναγκαίων πολιτικών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, αλλά πλήρης στασιμότητα. Ο πρωθυπουργός περιφρονούσε το Κοινοβούλιο προσερχόμενος σπάνια, ενώ η εξυπηρέτηση των οπαδών του γαλλικού κόμματος, αναδείχθηκε σε ύψιστη προτεραιότητα. Ο ρόλος της γαλλικής πρεσβείας ήταν βαρύνων, ακόμη και σε ζητήματα εσωτερικής πολιτικής, ενώ οι σχέσεις με τη Βρετανία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία διαρκώς επιδεινώνονταν.

Παρόλα αυτά, στις εκλογές του 1847 το γαλλικό κόμμα συγκέντρωσε σαρωτική πλειοψηφία, και λόγω της μαζικής νοθείας. Όμως ο Κωλέττης δεν πρόλαβε να απολαύσει το νέο του θρίαμβο: πέθανε από νεφρίτιδα, ασθένεια από την οποία υπέφερε χρόνια, τον Αύγουστο του 1847. Η σημαντικότερη παρακαταθήκη του Ηπειρώτη πολιτικού (εκτός από την έμφαση στη σχέση προστασίας-πελατείας με τους ψηφοφόρους του) ήταν η ομιλία του στην Εθνοσυνέλευση στις 11 Ιανουαρίου του 1844, όπου για πρώτη φορά το αλυτρωτικό όραμα της εδαφικής επέκτασης της χώρας, χαρακτηρίστηκε από τον Κωλέττη ως η Μεγάλη Ιδέα γύρω από την οποία θα έπρεπε να συσπειρωθεί το έθνος.

Ενδεικτική βιβλιογραφία 
Βαβαρέτος Γ.: Ιωάννης Κωλέττης, ο ηπειρώτης πρωθυπουργός, (αυτοέκδοση), Αθήνα 1961.  
Γούδας Αν.: Βίοι Παράλληλοι των επί της αναγεννήσεως της Ελλάδος διαπρεψάντων ανδρών, τόμος 6, Αθήνα 1971 (ανατύπωση).
Δραγούμης Ν. : Ιστορικαί Αναμνήσεις, Αθήνα, 1879.
Κρεμμυδάς Β.: Ο πολιτικός Ιωάννης Κωλέτης. Τα χρόνια στο Παρίσι (1835-1843) Εκδ.Τυπωθήτω, Αθήνα, 2000
Μπαλόγλου Χρ.:«Προσπάθειες διαδόσεως των ιδεών του Saint-Simon και πρακτικής των εφαρμογής στον Ελλαδικό χώρο 1825-1837», Σπουδαί, Τόμος 53, τεύχος 3, έκδοση Πανεπιστημίου Πειραιά, 2003, σελ. 77-108.
Πλαγιανάκου - Μπεκιάρη Β., Στεργέλλης Αρ., (επιμ.): Αρχείο Ιωάννου Κωλέττη, Εκδ.Ακαδημίας Αθηνών Αθήνα. 1996