Νίκος Καζαντζάκης

Επιμέλεια: Ελευθερία Κυφωνίδου

Ο Νίκος Καζαντζάκης (1887-1956) γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης. Πρωτότοκος γιος του εμποροκτηματία Μιχάλη Καζαντζάκη (1856-1932) και της Ελένης Χριστοδουλάκη (1862-1932). Είχε ακόμη δύο αδελφές και έναν αδελφό, που πέθανε σε βρεφική ηλικία. Πέρασε τα παιδικά και τα εφηβικά του χρόνια στην Κρήτη με κάποια σύντομα διαλείμματα, τα οποία συνδέθηκαν κυρίως με τις ταραγμένες περιόδους της ιστορίας του νησιού: Τα γεγονότα του 1889 στην Κρήτη γίνονται η αιτία της προσωρινής του διαμονής στον Πειραιά, ενώ λόγοι σπουδών τον υποχρέωσαν να μετακινηθεί εκ νέου, στη Νάξο αυτή τη φορά, όπου φοιτά στην εκεί Γαλλική Εμπορική Σχολή (1897-1899). Η Κρήτη, εντούτοις, υπήρξε αναμφίβολα το πρώτο «σχολείο» του Καζαντζάκη, ο πρώτος χώρος όπου αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον κόσμο, τους ανθρώπους, τα χρώματα, τις μυρωδιές. Κατά δική του ομολογία, οι πρώτες εκείνες εμπειρίες υπήρξαν καθοριστικές, όχι μόνο για τη μετέπειτα λογοτεχνική του παραγωγή, αλλά και τη διαμόρφωση ολόκληρης της κοσμοθεωρίας του.

Για τον Καζαντζάκη, ο κύκλος της Κρήτης έκλεισε το 1902, έτος έγγραφής του στη Νομική Σχολή, από την οποία αποφοίτησε τέσσερα χρόνια αργότερα με «άριστα». Το 1907 αναχώρησε για μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. Από πολλές απόψεις, η παραμονή του στη γαλλική πρωτεύουσα αποτέλεσε αποκάλυψη, όχι τόσο για την εμβάθυνση στη νομική επιστήμη όσο για τις δραστηριότητές του εκτός αυτής. Το Παρίσι έδωσε στον νεαρό Καζαντζάκη την ευκαιρία να παρακολουθήσει σεμινάρια φιλοσοφίας δίπλα στον μεγάλο δάσκαλο Ανρί Μπεργκσόν – μια μαθητεία που επρόκειτο να αποβεί καθοριστική για τη ζωή του και το έργο του. Έτσι λοιπόν, εάν ο Καζαντζάκης εξελίχθηκε σε λαμπρό λογοτέχνη, η Αθήνα και το Παρίσι προσέφεραν τα πρώτα εργαλεία για την εξέλιξή του αυτή.

Η παραμονή του στη αθηναϊκή πρωτεύουσα σηματοδότησε και την πρώτη δειλή του εμφάνιση στα ελληνικά γράμματα, με το μυθιστόρημα «Όφις και κρίνος», το οποίο αφιερώνει στην πρώτη του σύζυγο, Γαλάτεια Αλεξίου. Ακολούθησε μια σειρά μυθιστορημάτων και θεατρικών έργων (Ξημερώνει, Φασγά, Σπασμένες Ψυχές κ.α.). Η πρώιμη αυτή λογοτεχνική περίοδος ολοκληρώνεται για τον Καζαντζάκη σχεδόν συμβολικά. Το 1910, το έργο του Η Θυσία (το οποίο θα δημοσιευτεί αργότερα με τον τίτλο Ο Πρωτομάστορας) απέσπασε το πρώτο βραβείο στον Λασάνειο Δραματικό Αγώνα. Το εν λόγω έργο διασκευάστηκε σε λιμπρέτο από τον Μανώλη Καλομοίρη, για να παρουσιαστεί ως όπερα στο ευρύ κοινό. Το ίδιο διάστημα, δημοσιεύει δοκίμια και μελετήματα, χρησιμοποιώντας τα ψευδώνυμα Κάρμα Νιρβανή, Ακρίτας και Πέτρος Ψηλορείτης σε γνωστά περιοδικά της εποχής (Νουμάς, Παναθήναια κ.α.). Λίγο αργότερα, η θητεία του στη γαλλική πρωτεύουσα του άνοιξε νέες οδούς έκφρασης, όπως αυτή της μετάφρασης. Ως το 1915, έφερε το ελληνικό κοινό σε επαφή με σπουδαίους ευρωπαίους διανοητές, με τους Νίτσε, Μπύχνερ, Ντάρβιν, καθώς και με σημαντικά έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, όπως αυτό του Πλάτωνα. Καθώς φαίνεται, όλα τον προετοιμάζουν για ένα έργο ζωής – τη μετάφραση της Οδύσσειας: 33.000 δεκαεπτασύλλαβοι στίχοι, χωρισμένοι σε 24 ραψωδίες και περίπου 7.500 αθησαύριστες λέξεις, που δεν απαντώνται σε κανένα ελληνικό λεξικό. Το έργο εκδόθηκε το 1938, μετά από επτά συνολικά γραφές.

Μετά το πέρας των σπουδών του, για μεγάλο διάστημα βιοπορίζεται μέσα από την εργασία του στον ελληνικό Τύπο. Ως εξωτερικός ανταποκριτής μεγάλων εφημερίδων όπως η Ακρόπολις, ο Ελεύθερος Λόγος, ο Ελεύθερος Τύπος και η Καθημερινή, δεν έδωσε μόνο μια σειρά σημαντικών άρθρων αλλά και σημαντικές συνεντεύξεις, όπως εκείνες των δικτατόρων Πρίμο ντε Ριβέρα και Μπενίτο Μουσουλίνι (1926). Εντούτοις, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι πρωταρχική του ανάγκη παραμένει η έκφρασή του μέσα από την λογοτεχνική γραφή. Το 1928 εξέδωσε το πρώτο του μνημειώδες έργο, την Ασκητική, στην οποία κατόρθωσε να συμπυκνώσει ολόκληρη την κοσμοθεωρία του. Στο μεταξύ, η ακόρεστη δίψα του για γνώση και νέες εμπειρίες έχει βρει διέξοδο σε πολυάριθμα ταξίδια: Άγιον Όρος, Καύκασος, Βιέννη, Βερολίνο, Ιταλία, Κύπρος, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, Σινά, Ρωσία, Κίνα, Ιαπωνία, Ισπανία, Τσεχοσλοβακία, Αγγλία, Γαλλία, Ολλανδία, Γερμανία, Αυστρία, Γιουγκοσλαβία κ.α. Στο πλαίσιο των ταξιδιών αυτών, γνωρίζει πιστούς συντρόφους και συνοδοιπόρους. Ενδεικτικά, αναφέρεται ο φίλος και μετέπειτα κουμπάρος του, Άγγελος Σικελιανός, με τον οποίο, εκκινώντας από το Άγιον Όρος, περιηγήθηκαν ανά την Ελλάδα, αλλά και η δεύτερη και ισόβια πλέον σύντροφός του, Ελένη Καζαντζάκη. Από το 1927 ως το 1961, οι ταξιδιωτικές του αναμνήσεις παίρνουν σάρκα και οστά μέσα από την τμηματική έκδοση μιας ανθολογίας υπό τον χαρακτηριστικό τίτλο Ταξιδεύοντας. Στο εξής, όλες οι εμπειρίες – ακόμη και οι πλέον απογοητευτικές – βρίσκουν τη θέση τους στο συγγραφικό του καμβά. Παραδειγματικά, αναφέρονται τα αποτυχημένα εγχειρήματά του να κατεβάσει ξυλεία από το Άγιον Όρος ή η προσπάθεια εκμετάλλευσης ενός λιγνιτωρυχείου στη Μάνη με τον Γιώργη Ζορμπά, τα οποία μετουσιώθηκαν, ωστόσο, σε αριστουργηματικά έργα, όπως το Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά (1946) ή το Ο Χριστός ξανασταυρώνεται (1954).

Μια διαφορετική πτυχή της ζωής του Καζαντζάκη – ίσως η λιγότερο γνωστή – αφορά στην έντονη πολιτική του δραστηριοποίηση. Το σημείο, δηλαδή, που η πνευματική του παρουσία βρίσκει το ισόποσό της στην πολιτική δράση. Δυο φορές ανέλαβε ανώτερη κυβερνητική θέση: την πρώτη ως γενικός διευθυντής του Υπουργείου Περιθάλψεως, με βασική αποστολή τον επαναπατρισμό των προσφύγων από την περιοχή του Καυκάσου (1919). Τη θέση αυτή διατήρησε ως την εκλογική ήττα των Φιλελευθέρων το 1920, για να επανέλθει πολλά χρόνια αργότερα ως Υπουργός Άνευ Χαρτοφυλακίου της κυβέρνησης Σοφούλη (1945-46). Κατά τα φαινόμενα, η εμπλοκή του στη πολιτική ζωή του προσέφερε κυρίως απογοητεύσεις. Το 1929, οι φιλικές σχέσεις που διατηρούσε με το σοβιετικό καθεστώς και η διοργάνωση εκδήλωσης από κοινού με τον Ελληνορουμάνο λογοτέχνη Παναΐτ Ιστράτι υπέρ της Σοβιετικής Ένωσης στην Αθήνα κατέληξαν στην πρώτη δικαστική του δίωξη. Πρόκειται, ουσιαστικά, για την απαρχή μιας σειράς σφοδρών αντιδράσεων απέναντι στον ίδιο και το έργο του. Αργότερα, την σκυτάλη παίρνει η Εκκλησία: με αιχμή του δόρατος τα έργα του Ασκητική, Ο Καπετάν Μιχάλης (1953) και Ο Τελευταίος Πειρασμός (1955), κατηγορήθηκε αρχικά για αθεΐσμό, ενώ αργότερα η Ιερά Σύνοδος επιχείρησε να επιβάλει την απαγόρευση των βιβλίων του. Παράλληλα, το Βατικανό συμπεριέλαβε τον Τελευταίο Πειρασμό στον περίφημο κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων (Librex Librorum Prohibitorum). Οι αντιδράσεις αυτές πιθανότατα του στοίχισαν την εκλογή στην Ακαδημία Αθηνών με διαφορά δύο μόλις ψήφων, ή το Νόμπελ Λογοτεχνίας, παρά τη διπλή υποψηφιότητά του. Τον Ιούλιο του 1957, ο Καζαντζάκης αναχώρησε για ένα τελευταίο ταξίδι στην Κίνα, ως επίσημος προσκεκλημένος της κυβέρνησης. Κατά την επιστροφή, ασθένησε πολύ σοβαρά. Νοσηλεύτηκε στην Κοπεγχάγη και έπειτα στο Φράιμπουργκ, όπου και κατέληξε στις 26 Οκτωβρίου του 1957.

Εργογραφία

ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ
Όφις και Κρίνο  (με το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβανή), χ.ε., Τυπ. Στ. Αλεξίου, Ηράκλειο, 1906.
«Σπασμένες Ψυχές» (με το ψευδώνυμο Πέτρος Ψηλορείτης), Ο Νουμάς, Αθήνα, 1909-1910.
Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Τυπ. Δημητράκου, Αθήνα, 1946.
Ο Καπετάν Μιχάλης, Μαυρίδης, Αθήνα, 1953.
Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Δίφρος, Αθήνα, 1954.
Ο Τελευταίος Πειρασμός, Δίφρος, Αθήνα, 1955.
Τόντα-Ράμπα, μετάφραση Γιάννης Μαγκλής, Δίφρος, Αθήνα, 1956.
Ο Φτωχούλης του Θεού, Δίφρος, Αθήνα, 1956.
Ο Βραχόκηπος, μετάφραση Παντελής Πρεβελάκης, Εστία, Αθήνα, 1960.
Αναφορά στον Γκρέκο, Τυπ. Κωνσταντινίδη, Αθήνα, 1961.
Οι Αδερφοφάδες, χ.ε., Αθήνα, 1963.

ΔΟΚΙΜΙΑ
Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη Φιλοσοφία του Δικαίου και της Πολιτείας, Ηράκλειο, Στ.Μ.Αλεξίου, 1909.
H.Bergson Αθήνα, τυπ. Μαίσνερ και Καργαδούρη, 1912.
Salvatores Dei. Ασκητική, Αθήνα, 1927.
Ιστορία της Ρώσικης λογοτεχνίας Α΄, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1930.
Ιστορία της Ρώσικης λογοτεχνίας Β΄, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1930.
Συμπόσιο, Αθήνα, Ελένη Καζαντζάκη, 1971

ΘΕΑΤΡΟ
Ο Πρωτομάστορας (με το ψευδώνυμο Πέτρος Ψηλορείτης),  Αθήνα, έκδοση των Παναθηναίων, 1910.
Νικηφόρος Φωκάς, Αθήνα, Στοχαστής,1927.
Χριστός, Αθήνα, Στοχαστής, 1928.
Οδυσσέας, Αθήνα, Στοχαστής, 1928.
Νικηφόρος Φωκάς, Αθήνα, Πυρσός, 1939.
Μέλισσα. Αθήνα, 1939. (ανατύπωση από τη Νέα Εστία)
Ιουλιανός, Αθήνα, Ο Πιγκουίνος, 1945.
Ο Καποδίστριας, Αθήνα, Νικ. Αλικιώτης, 1946.
Σόδομα και Γόμορα, Αθήνα, 1949. (ανάτυπο από τη Νέα Εστία)
Ξημερώνει, Αθήνα, Εκδόσεις Καζαντζάκη, 2013 [Πρόκειται για την έκδοση ενός θεατρικού δράματος του Ν. Καζάντζάκη (1906) από τη σύζυγό του Ελένη Καζαντζάκη].

ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Τι είδα στη Ρουσία Α΄. Αθήνα, Στοχαστής, 1928.
Τι είδα στη Ρουσία Β΄ - Γ΄. Αθήνα, Στοχαστής, 1928.
Ταξιδεύοντας Α΄ : Ισπανία. Αθήνα, Πυρσός, 1956.
Ταξιδεύοντας Β΄ : Ιαπωνία - Κίνα. Αθήνα, Πυρσός, 1938.
Ταξιδεύοντας Γ΄ : Αγγλία. Αθήνα, Πυρσός, 1941.
Ταξιδεύοντας : Ισπανία, Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά. Αλεξάνδρεια, εκδ. Σεράπειον, 1927.
Ταξιδεύοντας: Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά, Ιερουσαλήμ, Κύπρος. Αθήνα, O Μοριάς, 1961.

ΠΟΙΗΣΗ
Οδύσσεια. Αθήνα, Πυρσός, 1938.
Τερτσίνες. Αθήνα, 1960.

ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ
Επιστολές προς τη Γαλάτεια, Αθήνα, Δίφρος, 1958.
Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη,  Αθήνα, Ελένη Καζαντζάκη, 1984.
Ανέκδοτες επιστολές Καζαντζάκη. Από τα νεανικά έως τα ώριμά του χρόνια (1902-1956), Αθήνα, έκδοση του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη, 1979.
Το χρονικό μιας δημιουργίας. Ανέκδοτη αλληλογραφία Καζαντζάκη – Μαρτινού, Γιώργος Ανεμογιάννης (επιμ.), Βάρβαροι Κρήτης, έκδοση μουσείου Νίκου Καζαντζάκη, 1986.

ΠΑΙΔΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Μέγας Αλέξανδρος. Αθήνα, Ελένη Καζαντζάκη, 1979.
τα παλάτια της Κνωσσού, Αθήνα, Ελένη Καζαντζάκη, 1981.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ 
William James , Η θεωρία της Συγκινήσεως, Αθήνα, Φέξης, 1911.
Φρειδερίκου Νίτσε, Η γέννησις της τραγωδίας,  Αθήνα, Φέξης, 1912.
Φρειδερίκου Νίτσε, Τάδε έφη Ζαρατούστρας, Αθήνα, Φέξης, 1913.
T.P. Eckermann, Συνομιλίαι Έκκερμανν με τον Γκαίτε, Αθήνα, Φέξης, 1913.
C.A. Laisant, Η Αγωγή επί τη βάσει της επιστήμης, Αθήνα, Φέξης, 1913.
Μ.Μαίτερλιγκ, Ο θησαυρός των ταπεινών, Αθήνα, Φέξης, 1913.
Ch. Darwin, Περί της γενέσεως των ειδών, Αθήνα, Φέξης, 1915.
Louis Bόchner , Δύναμις και Ύλη, Αθήνα, Φέξης, 1915.
H. Bergson, Το γέλιο, Αθήνα, Φέξης, 1915.
Ο Ηγεμόνας του Νικολό Μακιαβέλλι. Αθήνα, Γαλαξίας, 1961.
Johanes Joergensen, Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης, Αθήνα, 1951.
Πλάτων, Αλκιβιάδης δεύτερος, Αθήνα, Φέξης, 1912.
Πλάτων, Ίων, Μίνως, Δημόδοκος, Σίσυφος, Κλειτοφών, Αθήνα, Φέξης, χ.χ.
Όμηρος, Ιλιάδα, Αθήνα, 1955 (μετάφραση Ν.Καζαντζάκη - Ι.Θ.Κακριδή).
Όμηρος, Οδύσσεια, Αθήνα, 1965 (μετάφραση Ν.Καζαντζάκη - Ι.Θ.Κακριδή).
Δάντης, Η θεία Κωμωδία, Αθήνα, Κύκλος, 1934.

ΔΙΑΣΚΕΥΕΣ 
Ιούλιος Βερν, Οι πειραταί του Αιγαίου, Αθήνα,Δημητράκος, 1931.
Ιούλιος Βερν, Περιπέτειες Κινέζου στην Κίνα, Αθήνα, Δημητράκος, 1931.
Ιούλιος Βερν, Η χώρα των αδαμάντων,  Αθήνα, Δημητράκος, 1931.
Ιούλιος Βερν, Ο γύρος του κόσμου εις 80 μέρες, Αθήνα, Δημητράκος, 1931.
Ιούλιος Βερν, Η πλωτή πολιτεία, Αθήνα, Δημητράκος, 1942.
Ιούλιος Βερν, Από τον Καύκασο στο Πεκίνο, Αθήνα, Δημητράκος, 1942.
Ιούλιος Βερν, Μιχαήλ Στρογκώφ, Αθήνα, Δημητράκος, 1942.
Ιούλιος Βερν, Ροβήρος ο κατακτητής. Αθήνα, Δημητράκος, 1943.
Μπούλβερ - Λύττων, Οι τελευταίες ημέρες της Πομπηίας, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1933.
Μαίην Ρυντ, Οι νέοι Ροβινσώνες, Αθήνα, Νίκας και Σία, χ.χ.
Μπήτσερ Στόου, Το καλύβι του Μπαρμπα Θωμά, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, χ.χ. 
Μπόνσελς, Μάγια η Μέλισσα, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1931.
Ντίκενς, Όλιβερ Τουίστ, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, [1933].
Ντωντέ, Το μικρούλικο, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, χ.χ.
Σουίφτ, Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, χ.χ.
Γκοπάλ - Μουκέρι, Ο ελέφας Καρί, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, [1931].

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΕΣ
Θέατρο.Τραγωδίες με βυζαντινά θέματα. Αθήνα, Δίφρος, 1956.
Θέατρο• Τραγωδίες με διάφορα θέματα. Αθήνα, Δίφρος, 1956.
Ανέκδοτες επιστολές. Ο Νίκος Καζαντζάκης γράφει… , Επιμέλεια – Εισαγωγή – Σχόλια Θανάσης Παπαθανασόπουλος, Βάρβαροι Ηρακλείου, έκδοση ιδρύματος Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη, χ.χ.

Ενδεικτική βιβλιογραφία
Αλεξίου Έλλη, Για να γίνει μεγάλος, Αθήνα, Δωρικός, 1966.
Anton John P., «Νεοπλατωνισμὸς καὶ ποιητικὲς ἱεραρχίες στὸ ἔργο τοῦ Καζαντζάκη», Παρνασσός 41 (1999), σ. 15-27.
Αποστολόπουλος Ντίμης, «Νίκος Καζαντζάκης», Αγγλοελληνική Επιθεώρηση Β΄, Μάιος 1946, αρ.3, σ. 75.
Αρέτας, «Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας υπό Ν.Μ. Καζαντζάκη», Παναθήναια ΙΘ΄, ετ. Ι΄, 15/10/1909, σ. 25-26.
«Αφιέρωμα στον Νίκο Καζαντζάκη», Διαβάζω 190 (1988), σ. 26-74. 
Bien Peter, Νίκος Καζαντζάκης, μετάφραση Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Κέδρος, Αθήνα, 1983. 
Bien Peter, Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, μετάφραση Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης, 2001.
Βουλγαράκη-Πισίνα Εύη, «Η «Χριστολογία» του Νίκου Καζαντζάκη», Νέα Εστία, τμ. 157, τχ. 1776, Μάρτιος 2005, σ. 402-416.
Βρεττάκος Νικηφόρος, Νίκος Καζαντζάκης. Η αγωνία του και το έργο του, Αθήνα, Π.Σύμας, [1960].
Γιαλουράκης Μανώλης, Καζαντζάκης. Μια μέρα στην Αντίμπ, Αλεξάνδρεια, 1964 (β΄ εκδ. συμπληρωμένη 1976).
Γλυτζουρής Αντώνης, «Τα μερεμέτια του Πρωτομάστορα», Αριάδνη 14 (2008), σ. 167-180.
Γραμματάς Θεόδωρος, Η έννοια της ελευθερίας στο έργο του Ν. Καζαντζάκη, Δωδώνη, Αθήνα -Γιάννινα, 1983.
____________, Κρητική ματιά• Σπουδή στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη, Αθήνα, Τολίδης, 1992.
Grunewald Gottried, «Ο Νίκος Καζαντζάκης και η Σουηδία», Πόρφυρας 69 (Κέρκυρα) 4-6/1994, σ.141-143.
Δετοράκης Θεοχάρης, «Ο Καζαντζάκης και το Βυζάντιο», Παλίμψηστον (Ηράκλειο)  7/1987, σ.180-198.
Εισαγωγή στο έργο του Καζαντζάκη. Επιλογή κριτικών κειμένων, Roderick Beaton (επιμ.), Ηράκλειο Κρήτης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2011. 
Ζήρας Αλέξης, «Νίκος Καζαντζάκης», Η μεσοπολεμική πεζογραφία• Από τον πρώτο ως τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (1914-1939), Δ΄, Αθήνα, Σοκόλης, 1992, σ. 126-171.
Ζωγράφου Λιλή, Ν. Καζαντζάκης. Ένας τραγικός, Αθήνα, Κέδρος, 1960.
Καζαντζάκη Ελένη, Ο Ασυμβίβαστος, Αθήνα, 1977.
Ο Καζαντζάκης στον 21ο αιώνα, Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου: Νίκος Καζαντζάκης 2007: Πενήντα χρόνια μετά (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ηράκλειο & Ρέθυμνο, 18-21 Μαΐου 2007), Ηράκλειο Κρήτης, 2010.
Καστρινάκη Αγγέλα, «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται στα χρόνια του Εμφυλίου», Νέα Εστία, τμ. 151, τχ. 1743, Μάρτιος 2002, σ. 348-366. 
Καστρινάκη Αγγέλα,  'Ελληνομάρες-παλαβομάρες': Ζορμπάς: ένας διεθνιστής μέσα στην Κατοχή, Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου: Νίκος Καζαντζάκης, το έργο και η πρόσληψή του, Ηράκλειο, 2006, σ. 151-162.
Κατσίμπαλης Κ.Γ., Βιβλιογραφία Ν.Καζαντζάκη Α΄ 1906-1948. Αθήνα, 1958.
Κουμάκης Γεώργιος, Νίκος Καζαντζάκης. Θεμελιώδη προβλήματα στη φιλοσοφία του, Αθήνα, Εστία, 1982 (β΄ έκδ. 1985, γ΄ έκδ. 1996).
Λεονταρίτου Κλεοπάτρα, Η νεορομαντική βιοθεωρία του Καζαντζάκη. Η ποίηση της ζωής, Αθήνα, Θεμέλιο, 1981.
Μαλάνος Τίμος, Κριτικά Δοκίμια, Αλεξάνδρεια, 1940, σ. 29.
Μανουσάκης Γιώργης, «Το κωμικό στοιχείο στον Καπετάν Μιχάλη», Καινούρια Εποχή, τχ. 9, Άνοιξη 1978, σ. 106-117.
Μανουσάκης Γιώργης, «Ο Καζαντζάκης των χαμηλών τόνων», Η λέξη, τχ. 139, Μάιος-Ιούνιος 1997, σελ. 372-391.
_________, «Το κωμικό στοιχείο στο ἔργο του Νίκου Καζαντζάκη», Παλίμψηστον, τχ. 24, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο Κρήτης, 2010, σ. 49-61.
________, «Τα πρόσωπα του "Καπετάν Μιχάλη". Μια καζαντζακική ανθρωπολογική κλίμακα. Θεώρηση του Νίκου Καζαντζάκη. Είκοσι χρόνια από το θάνατό του», Τετράδια «Ευθύνης», αρ. 3, 1977, σ. 118-153.
___________, «Η μαντάμ Ορτάνς και τα τέσσερα λογοτεχνικά πορτραίτα της [Παντελής Πρεβελάκης, Νίκος Καζαντζάκης, Άρης Δικταίος, Γαλάτεια Καζαντζάκη]», Παλίμψηστον, τχ. 11, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο Κρήτης, 1991, σ. 79-100.
Μαράς Στάθης, Νίκος Καζαντζάκης. Τέχνη και Μεταφυσική, Αθήνα, Καστανιώτης, 1988.
Meskhi Thanara, «Ο Νίκος Καζαντζάκης και η Γεωργία», Πόρφυρας 69, (Κέρκυρα) 4-6/1994, σ.136-140.
Μιχαηλίδης Κώστας, «Οι μεταφυσικές αναζητήσεις του Νίκου Καζαντζάκη», Διαβάζω, τχ. 190, 1988, σ. 83-88.
Οικονομίδου-Kristitch E., «Οι φιλοσοφικές επιδράσεις στην πνευματική περιπέτεια του Νίκου Καζαντζάκη», Διαβάζω, τχ. 190, 1988, σ. 70-74.
Παναγιωτόπουλος Ι.Μ., Τα πρόσωπα και τα κείμενα Α΄,Αθήνα, Αετός, 1943, σ. 38.
Πετράκου Κυριακή, Ο Καζαντζάκης και το θέατρο, Μίλητος, Αθήνα, 2005.
________, Θεατρικές διασκευές μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη. Το μυθιστορηματικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη, Πρακτικά επιστημονικής διημερίδας, Ελληνικό τμήμα της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, Αθήνα, 2003, σ. 86-99.
Πρεβελάκης Παντελής, Ο ποιητής και το ποίημα της Οδύσσειας. Αθήνα, Εστία, 1958.
_________, Νίκος Καζαντζάκης Συμβολή στη χρονογραφία του βίου του. Αθήνα, 1960.
_________, «Καζαντζάκης Νίκος», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό 4, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1985.
Σταματίου Γεώργιος, Καζαντζάκης Ένας αξεδίψαστος της ελευθερίας. Αθήνα, Καραβίας, 1971.
_________, Η γυναίκα στη ζωή και στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Αθήνα, 1975.
Σταύρου Μ., Ο υπαρξιακός Καζαντζάκης. Η μακρά πορεία προς τον «Καπετάν Μιχάλη», Αθήνα, Δρόμων, 2001.
Στεφανάκης Γ., Αναφορά στον Καζαντζάκη, Αθήνα, Καστανιώτης, 1997.
Τσιρόπουλος Κώστας, «Νέα ανάγνωση της Ασκητικής, Θεώρηση του Νίκου Καζαντζάκη», Τετράδια «Ευθύνης», 3, 1983², σ. 162-179.
Foedossiev Serge, «Ο Νίκος Καζαντζάκης και η τέως Σοβιετική Ένωση», Πόρφυρας (Κέρκυρα) 4-6/1994, σ.133-135.
Friar Kimon), Η πνευματική οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη, μετάφραση Θωμά Στραβέλη, Αθήνα, Κέδρος, 1983. 
__________, «Ἡ πνευματικὴ ἄσκηση τοῦ Νίκου Καζαντζάκη», Νέα Εστία, τμ. 66, τχ. 779, 1959, σ. 69-85.
Χουρμούζιος Αιμίλιος, Νίκος Καζαντζάκης, Αθήνα, Εκδόσεις των Φίλων, 1977.

Νίκος Καζαντζάκης - Ταξιδιωτική λογοτεχνία


Το 1927 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Σεράπειον» ο πρώτος τόμος της ταξιδιωτικής ανθολογίας του Νίκου Καζαντζάκη με τίτλο Ταξιδεύοντας∙ Ισπανία, Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά, Αλεξάνδρεια. Δεν είναι καθόλου τυχαίο λοιπόν το γεγονός ότι η συγκεκριμένη χρονιά θεωρήθηκε ως το αφετηριακό σημείο της ελληνικής ταξιδιωτικής λογοτεχνίας. Βεβαίως, η ταξιδιωτική γραφή προϋπήρχε. Ωστόσο, η πένα του Καζαντζάκη ήταν εκείνη που προσέδωσε στην γραφή αυτή τα μοναδικά χαρακτηριστικά, που επρόκειτο να την καθιερώσουν ως λογοτεχνικό είδος. Από το 1927 ως το 1961, ο ίδιος κατόρθωσε να δημοσιεύσει το σύνολο των ταξιδιωτικών του αναμνήσεων, αρχικά εν είδει ταξιδιωτικών εντυπώσεων σε διάφορα έντυπα της εποχής και αργότερα σε τρεις ακόμη ολοκληρωμένους τόμους υπό τον ίδιο με τον πρώτο, χαρακτηριστικό τίτλο: Ταξιδεύοντας

Ασφαλώς, τα ταξίδια δεν αποτέλεσαν μια όψιμη ιστορία στη ζωή του Καζαντζάκη. Στα εφηβικά του χρόνια, η ζωή στη γενέτειρά του, την Κρήτη, έχει ήδη διακοπεί δύο φορές με τη σύντομη παραμονή του σε Αθήνα και Νάξο. Αργότερα, λόγοι σπουδών τον υποχρέωσαν να εγκαταλείψει και πάλι την πατρική εστία με προορισμό την Αθήνα και το Παρίσι – αυτή τη φορά οριστικά. Επρόκειτο για ένα κομβικό σημείο. Στο εξής, τα ταξίδια του, δεν υπαγορεύονται από πρακτικούς λόγους. Συνιστούν το πρόσταγμα της ακόρεστης δίψας του για γνώση και νέες εμπειρίες. Είναι, πολύ περισσότερο, η εσώτερη ανάγκη του να βρει απαντήσεις στα αγωνιώδη ερωτήματα της ίδιας του της ύπαρξης. Και αυτό είναι το ποιοτικό στοιχείο που διαχωρίζει τον Καζαντζάκη από κάθε άλλο ταξιδευτή. Στο μεταίχμιο μεταξύ προσωπικού και υπηρεσιακού, ο Καζαντζάκης επιχείρησε το πρώτο του μεγάλο ταξίδι στη Ρωσία, ως ειδικός απεσταλμένος του Ελευθέριου Βενιζέλου με βασική αποστολή τη μεταφορά των Ελλήνων από την περιοχή του Καυκάσου (1919). Έκτοτε, επισκέφτηκε τη Ρωσία ακόμη δύο φορές. Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, κατά το πρώτο εκείνο ταξίδι, η Ρωσία, στον απόηχο της Οκτωβριανής Επανάστασης, άσκησε μια ξεχωριστή γοητεία στον Καζαντζάκη, η οποία μετουσιώθηκε σε ένα δίτομο έργο με τον εύγλωττο τίτλο: Τι είδα στη Ρουσία (1927-1928). 

Στα πολυάριθμα ταξίδια του Καζαντζάκη, εξέχουσα θέση διατηρεί η βαθύτερη γνωριμία του με τον ίδιο τον τόπο του. Με αυτό τον σκοπό, εκκινώντας από το Άγιον Όρος, το 1914, με τη συνοδεία του φίλου του Άγγελου Σικελιανού, περιοδεύει ανά την Ελλάδα. Στα επόμενα χρόνια, σειρά έχει ο υπόλοιπος κόσμος – έξω από κάθε περιορισμό που επέβαλαν τα πενιχρά μέσα της εποχής: Καύκασος, Βιέννη, Βερολίνο, Ιταλία, Κύπρος, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, Σινά, Ρωσία, Κίνα, Ιαπωνία, Ισπανία, Τσεχοσλοβακία, Αγγλία, Γαλλία, Ολλανδία, Γερμανία, Αυστρία, Γιουγκοσλαβία κ.α. Στο ευρύτατο αυτό γεωγραφικό πλαίσιο, παρά την αφηγηματική ποικιλία του Καζαντζάκη, μπορούμε να διακρίνουμε ένα ενιαίο συνεκτικό τρίπτυχο: φύση – πολιτισμός – ιστορία. Και όλα αυτά δεμένα σε ένα μοναδικό καμβά, που δεν περιορίζεται στο ταξίδι αυτό καθαυτό, αλλά και στα προ του ταξιδιού, καθώς και στα μετά, στην πολύτιμη εμπειρία, δηλαδή, που κάθε ταξίδι αφήνει. Εντούτοις, η ομορφιά του ταξιδιού δεν θολώνει τον νου του. Εξακολουθεί να διατηρεί μια ξεκάθαρη ματιά, που του επιτρέπει να ασκεί κριτική στα κακώς κείμενα. Ενδεικτικά, αναφέρεται η απροθυμία του να αποσιωπήσει τη δολοφονία του ποιητή Λόρκα από το φρανκικό καθεστώς στις ταξιδιωτικές του αναμνήσεις από την Ισπανία (1956) και η τόλμη του να επικρίνει την βρετανική πολιτική στην Κύπρο στο επίμετρο που πρόσθεσε αργότερα στις ταξιδιωτικές του αναμνήσεις από την Αγγλία (1956). Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο, ο Καζαντζάκης κατορθώνει, από κάθε άποψη, να μετατρέψει τον αναγνώστη όχι απλώς σε συνοδοιπόρο, αλλά σε συμμέτοχο στην ουσία του ταξιδιού – μέσα από ένα μοναδικό πάντρεμα του ατομικού και του συλλογικού, της φύσης και του ανθρώπου, της μικροϊστορίας των απλών ανθρώπων και μακροϊστορίας του κόσμου. Αυτή, εξάλλου, είναι και η μαγεία του ταξιδιού που ο Καζαντζάκης μεταδίδει στους αναγνώστες του.