Ελληνική Επιστημονική Ορολογία: Συμβολή της Ακαδημίας Αθηνών στην ελληνική απόδοση Ορολογίας Επιστημών αιχμής από το 1986 έως σήμερα

Η επιστημονική γλώσσα ονοματοδοτεί και συγχρόνως δομεί τους φυσικούς και τους κοινωνικούς τομείς της ανθρώπινης εμπειρίας. Ως ειδική γλώσσα, οφείλει να σμιλεύεται καθημερινά τόσο ως προς την αρχιτεκτονική των εννοιών όσο και ως προς την μέγιστη ακρίβεια των προς απόδοση σημασιών.

Η Ακαδημία Αθηνών διαθέτει τον μοναδικό δημόσιο φορέα  για τη Νεολογία και την Επιστημονική Ορολογία, το Κέντρον Ερεύνης Επιστημονικών Όρων και Νεολογισμών. Το Κέντρο, εδώ και δεκαετίες, εκπονεί ορολογία διαφόρων Επιστημών, προτείνει ελληνικούς όρους σε νέους επιστημονικού κλάδους, σε συνεργασία με ειδικούς κατά θέμα φορείς και επιστήμονες, αλλά και διεθνείς οργανισμούς, προσπαθώντας να καλύπτει τις ανάγκες της επιστημονικής κοινότητας, κυρίως σε νέα πεδία και τεχνολογίες αιχμής. Η μη άκριτη εισαγωγή στην Ελληνική ξενόγλωσσων επιστημονικών όρων συμβάλλει τόσο στην καλλιέργεια της ίδιας της γλώσσας όσο και στην καλλιέργεια της εκάστοτε επιστήμης, η οποία οριοθετείται ακριβέστερα μέσω της απόδοσης της ορολογίας. Από το 1984 το ΚΕΕΟΝ είχε ήδη συνεργαστεί με τις Διυπουργικές Επιτροπές Ορολογίας της Γαλλίας, το Γραφείο Ορολογίας της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, τον Διεθνή Οργανισμό Ενοποιήσεως των Επιστημονικών Νεολογισμών, καθώς και Ελληνικές Επιστημονικές Εταιρείες. Από το 2013 συμμετέχει στο Δίκτυο Oρολογίας για την ελληνική γλώσσα και μετάφραση του Γραφείου Αθηνών της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι αποδόσεις των νέων όρων, καθώς και η επιλογή των επιστημονικών τομέων προς οριοθέτηση, τελούν υπό την αιγίδα ειδικής εφορευτικής επιτροπής της Ακαδημίας Αθηνών.

Η Επιστημονική Ορολογία δημοσιεύεται στα εκάστοτε Δελτία Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών του Κέντρου και περιλαμβάνει ελληνική απόδοση ξενόγλωσσων (αγγλικών ή/και γαλλικών) επιστημονικών όρων σε διάφορα θεματικά πεδία (βλ. πιο κάτω):

Αίσθηση θα προκαλέσει στους αναγνώστες της Επιστημονικής Ορολογίας, το γεγονός ότι πολλοί από τους νέους όρους, των νεοσύστατων, τότε επιστημών, θεωρούνται σήμερα συχνόχρηστοι και ίσως, αυτονόητοι στην απόδοσή τους, καθώς ο επιστημονικός λόγος διαχέεται σε μη εξειδικευμένο κοινό, όταν οι κοινωνίες εξελίσσονται τεχνολογικά και οι κατακτήσεις της επιστήμης αφορούν όλο και περισσότερους πολίτες.

Ποιος δεν γνωρίζει, πλέον, τους ελληνικούς όρους ηλεκτρονικό ταχυδρομείο (e-mail, service de messagerie – Βιντεογραφία 1988), αυτόματος πιλότος (automatic pilot – Αστροναυτική 1986), υψομετρητής (altimeter – Αστροναυτική 1986), εκροή κεφαλαίων (capital outflow – Οικονομία 1990); Επιπλέον, αναδεικνύεται το ερώτημα του καθορισμού κριτηρίων κατά τα οποία μια λέξη παύει να ανήκει στην εξειδικευμένη επιστημονική ορολογία και αρχίζει να θεωρείται νεολογισμός του καθημερινού λεξιλογίου, οπότε ενδείκνυται να καταγραφεί και στα κοινά (μη ορολογικά) Λεξικά (π.χ. ξενόγλωσσες ή ελληνικές λέξεις όπως inverter [μηχανολογία], αλλομεταμόσχευση [ιατρική] κ.λπ., βλ. Θεματική Ενότητα Αθησαύριστοι και Ξενόγλωσσοι Νεολογισμοί). Η απάντηση θεωρούμε ότι βρίσκεται στην ανάλυση της χρήσης των όρων αυτών βάσει ποσοτικής (δηλ. συχνότητας) αλλά και κειμενικής εξέτασης, δηλαδή της ένταξης της λέξης σε περικείμενο καθημερινού περιεχομένου και ύφους. Η διάχυση του ειδικού λεξιλογίου στο γενικό αποτελεί ενδιαφέρον πεδίο για τους γλωσσολόγους, αφού ειδικότερα μετά την εξάπλωση των ηλεκτρονικών λεξικών καθίσταται ευέλικτη (με πολλαπλές ειδικές επισημειώσεις), οπότε και εύλογη, η καταγραφή ειδικών όρων που χρησιμοποιούνται, όμως, στην καθημερινότητα (π.χ. συναντώνται πολύ συχνά στον ημερήσιο τύπο).

Η Επιστημονική Ορολογία – και κάθε ορολογία των Επιστημών –  είναι, λοιπόν, συγχρονική στη φύση της. Ουδέν εφημερότερον των τεχνολογιών αιχμής και για τον λόγο αυτό οι  ορολογικές συλλογές του ΚΕΕΟΝ τοποθετούνται στον άξονα του χρόνου, με αναφορά, για κάθε όρο, στο έτος ένταξής του στα Δελτία Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών. Οι απαιτήσεις στους τομείς της Επιστήμης αλλάζουν, τα αντικείμενα αντικαθίστανται με άλλα πιο προηγμένα, οι όροι όμως επιβιώνουν. Κάποιοι μάλιστα έχουν ήδη αποκτήσει ιστορική αξία, όπως το περίφημο τερματικό Minitel της δεκαετίας του ’80 που αποδελτιώνεται στην ορολογία Βιντεογραφίας, σηματοδοτώντας μια ολόκληρη εποχή πριν τον αιώνα του διαδικτύου. Αντανακλώντας το εκάστοτε παρόν και συν-διαμορφώνοντας το μέλλον το ΚΕΕΟΝ παρουσιάζει την Επιστημονική Ορολογία. 

Εκδόσεις- Συνεργασίες:

-   ΔΕΟΝ 1 (1986 & 1988 2η έκδ.): Αστροναυτική[1], Γλωσσολογία[2], Εδαφολογία-Εδαφομηχανική[3], Χημεία[4].

-   ΔΕΟΝ 2 (1988): Βιντεογραφία[5], Ρομποτική[6], Μικροφωτογραφία[7].

-   ΔΕΟΝ 3-4 (1990): Οικονομία[8].

-   ΔΕΟΝ 5 (1994): Διαστημική Τηλεανίχνευση[9], Οικονομία[10].

-   ΔΕΟΝ 6 (1997): Γεροντολογία[11], (Θαλάσσιες) Μεταφορές[12], Πυρηνικά[13].

-   ΔΕΟΝ 7 (2000): Χημεία (Όξινη Βροχή)[14], Όζον[15].

-   ΔΕΟΝ 8 (2004): Ολυμπιακά αθλήματα[16].

-   ΔΕΟΝ 9-10 (2009): Ενεργειακή Τεχνολογία[17] (A-L).

-   ΔΕΟΝ 11 (2012): Ενεργειακή Τεχνολογία[18] (Α-Ζ).

-   ΔΕΟΝ 13 (2015):  Υπολογιστική Γλωσσολογία[19].


[1] Υλικό που απεστάλη για έλεγχο στο ΚΕΕΟΝ από την Ελληνική Αστροναυτική Εταιρεία. Συνεργασία με Δρ. Β. Πετρόπουλο (Κέντρο Ερευνών Αστρονομίας και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών της Ακαδημίας Αθηνών), Δρ. Μ. Παπαθανασίου (Φυσικομαθηματική Σχολή ΕΚΠΑ), Μ. Μουτσούλα (Καθηγητή ΕΚΠΑ), Ι. Ξανθάκη (Ακαδημαϊκό).

[2] Υλικό που αντλήθηκε από έντυπο του Διεθνούς Οργανισμού Ενοποιήσεως των Επιστημονικών Νεολογισμών. Συνεργασία με Γ. Μπαμπινιώτη (Καθηγητή Φιλοσοφικής Σχολής ΕΚΠΑ), Ν. Σετάτο (Καθηγητή Φιλοσοφικής Σχολής ΑΠΘ), Α. Θαβώρη (Καθηγητή Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων).

[3] Υλικό που αντλήθηκε από έντυπο του Διεθνούς Οργανισμού Ενοποιήσεως των Επιστημονικών Νεολογισμών. Συνεργασία με Δρ. Δ. Κισκύρα (Γεωλόγο), Ν. Φυτρολάκη (Καθηγητή ΕΜΠ), Ν. Γιασόγλου (Καθηγητή Γεωπονικής Σχολής Αθηνών), Α. Μούσουλο (Ακαδημαϊκό).

[4] Υλικό που αντλήθηκε από έντυπο του Διεθνούς Οργανισμού Ενοποιήσεως των Επιστημονικών Νεολογισμών και από αιτήματα της Ενώσεως Ελλήνων Χημικών. Συνεργασία με την Επιτροπή Ορολογίας της Ενώσεως Ελλήνων Χημικών και τους Ακαδημαϊκούς Γ. Τσατσά και Γ. Καραγκούνη.

[5] Συνεργασία με τους ειδικούς επιστήμονες Ν. Σαραντόπουλο και Μ. Μαρματάκη του Κέντρου Πληροφορικών Συστημάτων του Υπουργείου Κοινωνικών Ασφαλίσεων, καθώς και την Μ. Γαβριήλογλου.

[6] Την πρώτη ελληνική απόδοση των γαλλικών όρων πραγματοποίησαν ο Κ. Χαλάτσης (Καθηγητής ΑΠΘ) και ο Σπ. Τζαφέστας (Καθηγητής  ΕΜΠ).

[7] Συνεργασία με Θ. Σεραφιανό, Γ. Νονότα, Στρ. Μολίνο (Στελέχη της Εταιρείας KODAK).

[8] Για την απόδοση των όρων, συνεργασία με Ε. Βολουδάκη (Διευθυντή του Γραφείου Οικονομικών Μελετών της Τραπέζης της Ελλάδος) υπό την εποπτεία του Ακαδημαϊκού Ξ. Ζολώτα και τους οικονομολόγους Ν. Μαραβέγια, Μ. Τσινισιζέλη (Ίδρυμα Μεσογειακών Μελετών).

[9] Συνεργασία με Β. Πετρόπουλο (Κέντρο Ερευνών Αστρονομίας και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών της Ακαδημίας Αθηνών), Β. Μπαρμπαρούση (Τμήμα Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών ΕΜΠ), Μ. Μουτσούλας (Καθηγητής Διαστημικής Επιστήμης ΕΚΠΑ).

[10] Συνεργασία με Ε. Κανέλλια, Π. Χρυσόγελου (φιλολόγους), ομάδα εργασίας της Τράπεζας Πίστεως, τον οικονομολόγο Α. Παπαγιαννίδη και τον Γ. Μαρίνο, Διευθυντή του Οικονομικού Ταχυδρόμου.

[11] Σε συνεργασία με τη Διυπουργική Επιτροπή Ορολογίας της Γαλλίας και την κοινωνιολόγο Α. Αμιρά.

[12] Σε συνεργασία με τη Διυπουργική Επιτροπή Ορολογίας της Γαλλίας και αξιωματικούς του Εμπορικού Στόλου και του Λιμενικού Σώματος.

[13] Σε συνεργασία με τη Διυπουργική Επιτροπή Ορολογίας της Γαλλίας και τον Ι. Μανιάτη (Δημόκριτος, Εργαστήριο Αρχαιομετρίας).

[14] Συνεργασία με Α. Πέτρου και Θ. Τσεκούρα (Καθηγητές τμ. Χημείας ΕΚΠΑ).

[15] Συνεργασία με Α. Πέτρου και Θ. Τσεκούρα (Καθηγητές τμ. Χημείας ΕΚΠΑ).

[16] Βλ. Ελληνική Ορολογία Ολυμπιακών Αθλημάτων: Συμβολή της Ακαδημίας Αθηνών στους Ολυμπιακούς Αγώνες, Αθήνα 2004.

[17] Συνεργασία με τους μηχανολόγους Ε. Μαθά και Χ. Μαλαματένιο με corpus που εκπονήθηκε από το Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας).

[18] Συνεργασία με τους μηχανολόγους Ε. Μαθά και Χ. Μαλαματένιο με corpus που εκπονήθηκε από το Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας).

[19] Συνεργασία με τους καθηγητές Αθ. Καρασίμο (Καθηγητής ΕΑΠ), Γ. Μαρκόπουλο (Καθηγητής Φιλοσοφικής Σχολής ΕΚΠΑ)  και Κ. Σγάρμπα (Καθηγητής Φιλοσοφικής Σχολής Παν. Πατρών).