Εποπτική απεικόνιση της μεταβυζαντινής νομικής γραμματείας: Ιστορικό και ειδολογικό διάγραμμα των γραπτών μνημείων του νομικού βίου, ερευνητικά πεδία, μεθοδολογία έρευνας

Λυδία Παπαρρήγα-Αρτεμιάδη
Διευθύντρια Ερευνών-Διευθύνουσα ΚΕΙΕΔ

Οι νομικές πηγές που δημοσιεύονται στους τρεις τόμους των Περιγραμμάτων της Ιστορίας του Μεταβυζαντινού Δικαίου και παρουσιάζονται ψηφιακά στη συγκεκριμένη Λειτουργική Ενότητα 11 εντοπίσθηκαν από τους συγγραφείς σε νοταριακά πρωτόκολλα, ιδιωτικά δικαιοπρακτικά έγγραφα, νομοθετικούς κώδικες και νομοκανονικά κείμενα, συλλογές δικαστικών και διαιτητικών αποφάσεων, καθώς και στα χιλιάδες έγγραφα των Αρχείων της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, σε αρχεία αγωνιστών της Ελλνικής επανάστασης, σε αρχεία κοινοτήτων του ξενοκρατούμενου ελληνισμού, σε αρχεία διοικητικών εγγράφων της οθωμανικής και της ενετικής περιόδου κ.λπ. Ιδιαίτερα σημαντική για τη διάνοιξη νέων ερευνητικών πεδίων θα πρέπει να θεωρηθεί, όσον αφορά στον τόμο του Περιγράμματος που καταρτίσθηκε από τον διακεκριμένο ερευνητή στον τομέα της ιστορίας του δικαίου Δημήτριο Γκίνη (1), η δημοσίευση σε πλήρη ή σε αποσπασματική μορφή πολλών ανέκδοτων έως το 1966 νομικών πηγών (2) καθώς και η παράθεση της πληθώρας των νομικών εκδόσεων του τέλους του 18ου-αρχών του 19ου αι, οι οποίες φιλοξενούν πηγές μεγίστης σημασίας για τον πολιτειακό, νομικό και εκκλησιαστικό βίο των Ελλήνων της διασποράς, των Ιονίων νήσων κ. α (3). Έκτοτε το ανανεωμένο επιστημονικό ενδιαφέρον για την έρευνα των θεσμών της περιόδου αυτής απέδωσε πολυπληθείς δημοσιεύσεις. Οι έγγραφες αυτές πηγές, όπως υποστήριξε ήδη από το έτος 1912 κατά τρόπο μάλλον «προφητικό» ο αείμνηστος καθηγητής και Ακαδημαϊκός Δημήτριος Παππούλιας (4), καταδεικνύουν μέσω της συσχέτισής τους με τα αντίστοιχα βυζαντινά έγγραφα, την εξέλιξη του βυζαντινού δικαίου, όχι μόνον ως προς την τυπική, αλλά και ως προς την ουσιαστική του μορφή. Ταυτόχρονα δε, μέσω της αντιπαραβολής τους με τις σωζόμενες κωδικοποιήσεις εθίμων, συμπληρώνουν τις ατέλειες, ελέγχουν την ακρίβεια των πληροφοριών αυτών και συντελούν όπου αυτές είναι αληθείς, στην ανεύρεση της ιστορικής τους πηγής.

Η παρουσίαση των νομικών πηγών στα παραπάνω έργα γίνεται κατά αυστηρή χρονολογική σειρά μέσα σε αριθμημένα λήμματα έκαστο των οποίων περιλαμβάνει έναν γενικό χαρακτηρισμό προσδιοριστικό του είδους των πηγών ή των βασικών κατηγοριών τους καθώς και γεωγραφικές ενδείξεις του τόπου εκδόσεώς τους. Σε πολλά από τα λήμματα κρίθηκε σκόπιμη η παράθεση του κειμένου ορισμένων νομικών πηγών είτε διότι αποτελούν αντιπροσωπευτικό δείγμα ενός τύπου νομικών πράξεων της περιόδου είτε διότι μαρτυρούν επιβιώσεις ή αποκλίσεις από ρυθμίσεις του προϊσχύσαντος βυζαντινορωμαϊκού δικαίου ή τοπικών θεσμίων. Έκαστος τόμος περιλαμβάνει εκτεταμένη εισαγωγή (συνοδευόμενη όσον αφορά στους δύο πρόσφατα εκδοθέντες τόμους από μετάφρασή της στην αγγλική ή γαλλική γλώσσα). Στα εισαγωγικά αυτά κείμενα εκτίθεται αναλυτικά, αφ’ ενός μεν το σημαντικό εκδοτικό έργο ελλήνων και ξένων ερευνητών στον τομέα της ιστορίας του μεταβυζαντινού δικαίου κατά τη διάρκεια του 19ου και 20ου αι, αφετέρου δε η μεθοδολογία της έκδοσης. Επίσης περιλαμβάνονται η βιβλιογραφία των πηγών, αναλυτικά ευρετήρια νομικών όρων και τοπωνυμίων καθώς και χρονολόγιο των σημαντικότερων ιστορικών και νομικών γεγονότων της μεταβυζαντινής περιόδου. Αναλυτικότερα για τη μεθοδολογία και τις αρχές έκδοσης των έργων αυτών βλ. για τον τόμο ΛΥΔΙΑ ΠΑΠΑΡΡΗΓΑ-ΑΡΤΕΜΙΑΔΗ, ΗΛΙΑΣ ΑΡΝΑΟΥΤΟΓΛΟΥ, ΙΩΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΑΚΗΣ, Περίγραμμα Ιστορίας Μεταβυζαντινού Δικαίου. Τα ελληνικά κείμενα, [Πραγματεῖαι της Ακαδημίας Αθηνών, τ. 63, Αθήνα 2011 την Εισαγωγή της Λυδίας Παπαρρήγα-Αρτεμιάδη, σσ. 155-164 και για τον τόμο ΙΩΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΑΚΗΣ, Περίγραμμα Ιστορίας του Μεταβυζαντινού Δικαίου του Λατινοκρατούμενου Ελληνισμού. Τα λατινικά, ιταλικά και γαλλικά κείμενα, [Πραγματεῖαι τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, τ. 65, Αθήνα 2012, την Εισαγωγή του συγγραφέα, σσ. 91-104.

(1) Για την εν γένει ερευνητική δραστηριότητα και το έργο του βλ. Ν. ΤΩΜΑΔΑΚΗΣ–Σ. ΤΡΩΙΑΝΟΣ, «Εἰς μνήμην Δημητρίου Γκίνη (+11.9.1878)», Ἐπετηρίς Ἐταιρείας Βυζαντινῶν ΣπουδῶνΓ (1977–1978), σ. 384–394.
(2) Πρόκειται για νομοκανονικά έργα [Δ. ΓΚΙΝΗΣ, Περίγραμμα Ἱστορίας Μεταβυζαντινοῦ Δικαίου, Πραγματεῖαι τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, τ. 26 (1966), λήμμα 100 όπου το Νομοκριτήριον ( έτους 1600-1700)], κείμενα νομικών συλλογών [Δ. ΓΚΙΝΗΣ, Περίγραμμα, ό.π., λήμμα 354 όπου το Ἐγχειρίδιον περὶ συνοικεσίων εντός της μεταφράσεως της Εξαβίβλου από τον Αλ. Σπανό (1744) και Δ. ΓΚΙΝΗΣ, Περίγραμμα, ό.π., λήμμα 366 όπου η Σύνοψις νέα Βιβλίου Νομικοῦ (1753)], έγγραφα διοικητικών ή εκκλησιαστικών αρχών, δικαστικών αποφάσεων, αιρετοκρισιών και δικαιοπρακτικά έγγραφα των υποδούλων (Δ. ΓΚΙΝΗΣ, Περίγραμμα, ό.π., λήμμα 154, 210, 284, 319, 323, 324, 345, 369, 404, 416,442, 443, 444, 450, 456, 467, 515, 544, 561, 578, 597, 623, 636, 637, 638, 685, 689, 691, 695, 822, 948, 1015, 1036, 1039, 1040, 1047, 1089, 1091, 1095, 1098 κ. ά.).
(3) Βλ. ενδεικτικά Δ. ΓΚΙΝΗΣ, Περίγραμμα, ό.π., λήμμα 353 (Ἑξάβιβλος Κωνσταντίνου Ἀρμενοπούλου, ἔκδ. Ἀλ. Σπανοῦ, Βενετία 1744), λήμμα 471 (Πανδέκτης Νικολάου Καρατζᾶ, 1785), λήμμα 480 (Συλλογὴ πάντων τῶν ἱερῶν καὶ θείων κανόνων.., Βενετία 1787), λήμμα 553 (Πηδάλιον τῆς νοητῆς νηὸς ..., Λειψία 1800), 554 (Κανονικόν, ἤτοι οἱ θεῖοι κανόνες τῶν ἁγίων καὶ πανσέπτων Ἀποστόλων… παρὰ Χριστοφόρου μοναχοῦ, Κωνσταντινούπολις 1800), λήμμα 623 (Ἱστορικὴ Σύνοψις περὶ τῆς ἐνεστώσης καταστάσεως τῆς ἀνατ. Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας τοῦ μητρ. Ούγγροβλαχίας Ἰγνατίου, έκδοση κατ’ ἐπιταγή του πρωθυπουργού της Ρωσίας Ν. Π. Ρουντγιάντσεφ σε γαλλικό και ελληνικό κείμενο, 1810), λήμμα 594 [Πανδέκτη του Θωμά Κάρρα, νομική συλλογή αστικού και ποινικού δικαίου χαρακτηριστική για την επιβολή κυρίως ελληνοβυζαντινών αλλά και δυτικών προτύπων στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, εκδοθείσα κατ’ επιταγή του ηγεμόνα Μολδοβλαχίας Ιωάννου Μουρούζη (1806)], λήμμα 659 (Γαλλικός Ἐμπορικός Κώδικας σε μετάφραση Ν. Παπαδόπουλου, Βιέννη 1817), λήμμα 557, 571, 660 (Συντάγματα τῶν Ἰονίων Νήσων από την έκδοση Le tre Costituzioni (1800, 1803, 1817) delle isole Ionie, Corfu 1849 και σε ελληνική μετάφραση από τον Π. Πετρίδη, Κέρκυρα 1818/αναδημ. Κέρκυρα 1855), λήμμα 661 (Θαλάσσιος Νομοθεσία Νικολάου Κεφαλᾶ, Βιέννη 1817), λήμμα 572 (Διάταξις ἐκκλησιαστική, σε ιταλικό κείμενο, Κέρκυρα 1803 και σε ελληνική μετάφραση, Κέρκυρα 1805), λήμμα 697, 698, 749, 750, 751, 752, 753, 775, 781, 782, 807, 827, 828, 980 κ. ά. (Πράξεις τῆς Γερουσίας τῶν Ἰονίων Νήσων από τη σειρά Atti emanati dal primo, secondo, terzo, quarto palamento degli Stati Uniti delle Isole Ionie, Corfu 1822-1833), λήμμα 743 (Κῶδιξ τῶν Νόμων (Ἀπάνθισμα τῶν Ἐγκληματικῶν), φυλλ. Α´ ἐκ τῆς ἐν Ὕδρᾳ τυπογραφίας, 1824), 787 (Διονυσίου Πύρρου, τοῦ Θετταλοῦ, Νομικὸν Βιβλίον κατ’ Ἀλφάβητον…., 1827), λήμμα 789 (‘Εγγραφο των Συμμάχων Αυλών προς τον Ιω. Καποδίστρια και οι απαντήσεις του προερχόμενες από την αλληλογραφία του κυβερνήτη (Correspondance du Comte J. Capodistria, 1-4, Genève 1839), λήμμα 818 (Νέος Ἀρμενόπουλος, Κωνσταντίνου Ἀρμενοπούλου Πρόχειρον τὸ λεγόμενον ἢ Ἑξάβιβλος ... φιλοπονηθεῖσα παρὰ τοῦ Κ. Χρυσοκεφάλου, 1831), λήμμα 959 (Codice civile degli Stati Uniti delle isole Ionie, Corfù 1841) κ. ά.
(4) Δ. ΠΑΠΠΟΥΛΙΑΣ, Τὸ Ἑλληνικὸν Ἀστικὸν Δίκαιον ἐν τῇ ἱστορικῇ αὐτοῦ ἐξελίξει, Ἀθῆναι 1912, σ. 31–32.