Η νεολογία ως γλωσσικό φαινόμενο: Συμβολή της Ακαδημίας Αθηνών στην περιγραφή της γλωσσικής εξέλιξης

Οποιαδήποτε προσπάθεια για τη δημιουργική καλλιέργεια της Ελληνικής γλώσσας, τόσο της καθομιλουμένης όσο και της επιστημονικής, είναι όχι μόνο καλοδεχούμενη αλλά και υποστηρίζεται από τη Ακαδημία Αθηνών. Σε θεσμικό επίπεδο η καταγραφή και μελέτη των νεολογισμών της Ελληνικής έχει ανατεθεί στο Κέντρον Ερεύνης Επιστημονικών Όρων και Νεολογισμών (ΚΕΕΟΝ). Το ΚΕΕΟΝ οφείλει να καταγράφει το πιο ζωντανό κομμάτι της γλώσσας μας και να αντλεί συμπεράσματα για την Ελληνική, τόσο για την περιγραφή της όσο και για την ενδεδειγμένη χρήση της βάσει αποτύπωσης συγκεκριμένων τάσεων (βλ. και Αναστασιάδη κ.ά. 2009). Η έρευνα του ΚΕΕΟΝ βασίζεται στην πρωταρχική έννοια του νεολογισμού, σύμφωνα με την οποία, νεολογισμός χαρακτηρίζεται κάθε νέα λέξη (ή κάθε νέα σημασία λέξης) που εμπλουτίζει το λεξιλόγιο μιας γλώσσας, καθώς χρησιμοποιείται από τη γλωσσική κοινότητα, ενεργητικά ή παθητικά, π.χ. οι λέξεις διακαναλικός, οπαδικός, βιοτρομοκρατία. Στη γλώσσα μας φυσικά υπεισέρχονται και ξενόγλωσσοι νεολογισμοί (βλ. τα αγγλ. hyperlink, flexicurity, brainstorming δηλ. υπερσύνδεσμος, ελαστική ασφάλιση, καταιγισμός ιδεών όπως έχουν αποδοθεί αντίστοιχα από την Ακαδημία Αθηνών).

Συνεπώς οι νεολογισμοί μιας γλώσσας αποτελούνται ή από λεξικά και μορφολογικά τεμάχια της ίδιας της γλώσσας, δηλ. είναι ελληνογενείς στην περίπτωση της Ελληνικής ή προέρχονται από δανεισμό. Οι ξένες λέξεις της Ελληνικής αποτελούν νεολογισμούς από άμεσα δάνεια στην περίπτωση που αυτές χρησιμοποιούνται αυτούσιες από την Αγγλική, όπως οι σχηματισμοί think tank, cloud computing, cd κ.λπ. Η χρήση όμως της ελληνικής απόδοσής τους π.χ. καταιγισμός ιδεών αντί brainstorming διαμορφώνει νεολογισμούς που προέρχονται από έμμεσο δανεισμό και γι’ αυτό οι τελευταίοι ονομάζονται έμμεσα ή μεταφραστικά δάνεια (βλ. και  Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1994). Με τη βοήθεια των μηχανών αναζήτησης μάλιστα μπορούμε να ελέγξουμε την αποδεκτότητα των προτάσεών μας και τη διάχυσή τους μετά από κάποια χρονική περίοδο 2-5 ετών: ενδεικτικά η πρόταση απόδοσης του brainstorming ως καταιγισμός ιδεών (ΔΕΟΝ 9-10, 2009) παρουσιάζει 22.000 εμφανίσεις, η πρόταση απόδοσης του slot ως χρονοθυρίδα (ΔΕΟΝ 9-10, 2009) παρουσιάζει 5.620 εμφανίσεις και η πρόταση απόδοσης του hyperlink ως υπερσύνδεσμος (ΔΕΟΝ 11, 2013) παρουσιάζει 10.900 διαδικτυακές εμφανίσεις (μετρήσεις σελίδων μέσω Google στις 30/9/2015).

Σύμφωνα με την πιο πάνω προσέγγιση ο νεολογισμός, είτε ελληνογενής είτε ξενόγλωσσος (μεταφρασμένος ή όχι), εντάσσεται στο λεξιλόγιο μιας γλώσσας και έτσι διαχωρίζεται από τους ευκαιριακούς σχηματισμούς καθώς και τις λέξεις άπαξ, αφού αυτοί δεν αποτελούν μέρος του λεξιλογίου μιας γλώσσας, αλλά πρόκειται για σχηματισμούς που εξυπηρετούν κυρίως ειδικότερες ανάγκες του προφορικού ή γραπτού λόγου. Τέτοιοι σχηματισμοί είναι ή άπαξ λεγόμενοι και εμφανίζονται συχνά σε  λογοτεχνικά κείμενα, όπως π.χ. τις ιδέες μου όλες ενησιώτισα (Ο. Ελύτης, Το άξιον εστί) ή ευκαιριακοί σχηματισμοί που εμφανίζονται για περιορισμένη περίοδο, όπως σε μια ίσως επαναλαμβανόμενη διαφήμιση, όπως π.χ. ο συμφυρμός τόστιμο ή στη δημοσιογραφία, όπως π.χ. Μερκοζί (=δίδυμο Μέρκελ-Σαρκοζί).

Τομείς γλωσσικής δραστηριότητας οι οποίοι παράγουν πληθώρα νεολογισμών (ή ευκαιριακών σχηματισμών), εκτός φυσικά από τη λογοτεχνία (βλ. Χριστοφίδου 2001), είναι συνήθως η γλώσσα των νέων, η δημοσιογραφία (βλ. Νάκας & Γαβριηλίδου 2005, Peschel 2002), η πολιτική (ιδιαίτερα σε περιόδους αλλαγών) καθώς και η επιστήμη και η τεχνολογία. Από τους πιο πάνω τομείς περισσότερο η δημοσιογραφία και η τεχνολογία παράγουν σχηματισμούς, που έχουν τη δυνατότητα να ενσωματωθούν στο λεξιλόγιο. […]

Οι νεολογισμοί, ευκαιριακοί ή πιο μόνιμοι αποτελούν το ζωντανότερο και πιο δημιουργικό κομμάτι της γλώσσας μας, αφού τα χαρακτηριστικά τους αποτελούν τους πιο έγκυρους δείκτες γλωσσικής αλλαγής και εξέλιξης, σηματοδοτούν τις τάσεις της γλώσσας, βοηθούν στην ανάδειξη της παραγωγικότητας μορφημάτων. Οι μορφολογικές αναλύσεις των υπαρχουσών λέξεων είναι πολλές φορές δαιδαλώδεις, γιατί κάθε γλώσσα και ειδικά η Ελληνική διατηρεί στους κόλπους της πολλά γλωσσικά στρώματα που προέρχονται από παλιότερες εποχές με πολλαπλές καταλήξεις και προσφύματα. Αν η μορφολογική ανάλυση, όμως, μιας γλώσσας, γίνει δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στους νεολογισμούς, το τοπίο ξεκαθαρίζει και αναδεικνύονται κρυστάλλινα οι υγιείς και ζωντανές δομές της γλώσσας. Π.χ. οι νέες λέξεις μπορούν να μας αναδείξουν τις κλιτικές τάξεις, οι οποίες έχουν πράγματι δυναμική: π.χ. παρά το γεγονός ότι το κρέας και το βάρος είναι ιδιαίτερα συχνές λέξεις, το κλιτικό τους παράδειγμα είναι τελείως παρωχημένο. Αυτό μπορεί να το διαισθανόμαστε, αλλά αποδεικνύεται επιστημονικά από τη μελέτη των νεολογισμών, όπου καμία νέα λέξη δεν θα κλιθεί και καμία ξένη λέξη δεν θα συμμορφωθεί κλιτικά κατά το κρέας-κρέατος ή βάρος-βάρους. Οι ελληνικοί νεολογισμοί ή παραμένουν άκλιτοι και συνήθως ουδέτεροι ή κλίνονται ως αρσενικοί σε -ος/-ας/-ης (ο σνομπισμός) ή θηλυκοί σε -α/-η (η τοστιέρα) ή ουδέτεροι σε -ο/-ι (το ντίλι. Η επιστημονική καταγραφή λοιπόν και η γλωσσολογική μορφολογική ανάλυση των νεολογισμών παρέχει στη γλωσσολογία ένα σημαντικότατο εργαλείο προσέγγισης πολλαπλών και πολύπλευρων φαινομένων της γλωσσικής αλλαγής και δυναμικής (βλ. Χριστοφίδου 2003).

[Αποσπάσματα από Χριστοφίδου, Α. (2013). Περί Νεολογίας. Στο Νάκας, Θ. & Κατσούδα, Γ. Όψεις Της Νεολογίας: Σύμφυρση Και Επανετυμολόγηση – Ολικοί Και Μερικοί Λεξικοί Συμφυρμοί Στη Δημοσιογραφία, Τη Διαφήμιση, Τα Ιστολόγια Και Τη Λογοτεχνία Για Παιδιά. Γλωσσοφιλολογική Βιβλιοθήκη 11. Αθήνα: Πατάκης.]

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Α. (1994). Νεολογικός δανεισμός της νεοελληνικής. Άμεσα δάνεια από τη γαλλική και αγγλοαμερικανική. Μορφοφωνολογική ανάλυση. Θεσσαλονίκη.

Αναστασιάδη, A., Αλεξιάδου, Χ. & Νικολάου, Γ. (2009). Ηλεκτρονική Βάση Νεολογισμών της Νέας Ελληνικής. Στο Χριστοφίδου, Α. (επιμ.) Δελτίο Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών (ΔΕΟΝ), τόμος 9-10. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών, 419-438.

Νάκας, Θ. & Γαβριηλίδου, Ζ. (2005). Δημοσιογραφία και νεολογία. Τίτλοι-ευρήματα για θέματα-εκπλήξεις. Αθήνα: Πατάκης.

Χριστοφίδου, Α. (2001). Ο ποιητικός νεολογισμός και οι λειτουργίες του. Κειμενική-γλωσσολογική προσέγγιση στο έργο του Οδυσσέα Ελύτη. Αθήνα: Gutenberg.

Χριστοφίδου, Α. (2003). Γένος και κλίση στην ελληνική (Μια φυσική προσέγγιση). Στο Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Α., Ράλλη, Α. & Χειλά-Μαρκοπούλου Δ. (επιμ.) Θέματα Νεοελληνικής Γραμματικής: Το Γένος. Αθήνα: Πατάκης, 100-131.

Χριστοφίδου, Α. (2008). Συνοχικές λειτουργίες νεολογισμών και κειμενικές κατηγορίες. Στο Μόζερ, Α., Μπακάκου-Ορφανού Αικ., Χαραλαμπάκης, Χρ. & Χειλά-Μαρκοπούλου Δ. (επιμ.) Γλώσσης Χάριν. Τόμος αφιερωμένος από τον Τομέα Γλωσσολογίας στον Καθηγητή Γεώργιο Μπαμπινιώτη. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 475-486.

Χριστοφίδου, Α. (επιμ.) (2012). Δελτίο Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών (ΔΕΟΝ), τόμος 11. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.

Kinne Μ. (1998). Der lange Weg deutschen Neologismenwoerterbuch. Στο: Teubert, W. (Hrsg.) (1998). Neologie und Korpus. Studien zur deutschen Sprache, Bd. 11. Tübingen: Gunter Narr Verlag. 64-110.

Peschel, C. (2002). Zum Zusammenhang von Wortneubildung und Textkonstitution. Tübingen: Max Niemeyer Verlag. 


Το ΚΕΕΟΝ και η έρευνα των νεολογισμών (ελληνογενών και ξενόγλωσσων): σκοποί, μεθοδολογία, οργάνωση


Στο Κέντρον Ερεύνης Επιστημονικών Όρων και Νεολογισμών της Ακαδημίας Αθηνών διεξάγεται πρωτογενής έρευνα στον τομέα της νεολογίας και της επιστημονικής ορολογίας. Μετά από συστηματική ημιαυτόματη αποδελτίωση καταγράφονται και ταξινομούνται στο πλαίσιο του ηλεκτρονικού προγράμματος ΝΕΟΔΗΜΙΑ οι νεολογισμοί που εμφανίζονται κυρίως στον ελληνικό ημερήσιο και εβδομαδιαίο τύπο. Περαιτέρω δίδεται από την εφαρμογή η δυνατότητα ευρετηρίασης, κειμενικής ένταξης και μορφολογικής ανάλυσης των δεδομένων και η ανάπτυξη στατιστικών γραφημάτων βάσει στοχοθετημένων μετρήσεων. Σε θεωρητικό και ερευνητικό επίπεδο οι νεολογισμοί ταξινομούνται με σκοπό α) την καταγραφή των τάσεων σχηματισμού λέξεων προς εξαγωγή γλωσσολογικών συμπερασμάτων και β) την εφαρμογή των συμπερασμάτων στην απόδοση ξενόγλωσσων νεολογισμών και ξενόγλωσσης επιστημονικής ορολογίας. Στο πλαίσιο των ανωτέρω ερευνητικών πρακτικών και στόχων το Κέντρο εκδίδει τα Δελτία Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών (ΔΕΟΝ), με πιο πρόσφατο το ΔΕΟΝ 13 (έκδοση  2015).

Κριτήρια  επιλογής αθησαύριστων λέξεων ως νεολογισμών

Το πρώτο κριτήριο είναι η εμφάνιση της λέξης σε έγκριτο ημερήσιο ή εβδομαδιαίο τύπο. Θεωρούμε ότι η γλώσσα του τύπου αντανακλά πιστά και με πολυμέρεια αλλά χωρίς ακρότητες τον λόγο που χρησιμοποιείται εν πολλοίς από την ελληνική γλωσσική κοινότητα. Το σώμα των νεολογισμών που δημοσιεύονται κάθε φορά είναι αποτέλεσμα συστηματικής αποδελτίωσης, ηλεκτρονικής και συμβατικής, των ηλεκτρονικών εκδόσεων μεγάλου αριθμού ημερησίων και εβδομαδιαίων ελληνικών εφημερίδων με υψηλή κυκλοφορία.

Το δεύτερο κριτήριο είναι η απουσία των νεολογισμών από έγκυρα λεξικά της Ελληνικής (για λεπτομέρειες, βλ. Εισαγωγή στα ΔΕΟΝ από το 2009 κ.ε.).

Το τρίτο κριτήριο είναι ποσοτικό και λειτουργεί προσθετικά με τα δύο προηγούμενα. Για να συμπεριληφθεί μια λέξη στον κατάλογο των αθησαύριστων νεολογισμών αξιοποιούνται οι δυνατότητες που προσφέρει το διαδίκτυο: συγκεκριμένα, για όλες τις λέξεις που ερευνήσαμε χρησιμοποιούνται οι λογικοί τελεστές της σύνθετης αναζήτησης της μηχανής Google προκειμένου, π.χ. να απομονωθούν οι επιθυμητοί τύποι, να αποκλειστούν κάποιοι από την αναζήτηση ή να δοθούν αποτελέσματα από τους διαδικτυακούς κόμβους συγκεκριμένων εφημερίδων (φίλτρα αναζήτησης). Στους πίνακες με τις διαδικτυακές εμφανίσεις παραθέτουμε τον αριθμό εμφανίσεων των μορφολογικών τύπων που θεωρούνται στατιστικά συχνότεροι στις γλωσσολογικές αναλύσεις (βλ. σχετικά ΔΕΟΝ 2009 κ.ε.). Επιπροσθέτως, χρησιμοποιούνται οι δυνατότητες που μας παρέχουν υπομηχανές Google σχετικά με εξειδικευμένες αναζητήσεις, όπως γραφήματα, οπτικοποιήσεις δεδομένων, μέτρηση συμπεριφοράς χρηστών κ.ά. (για σχετικές αναφορές βλ. Βιβλιογραφία). Η δικτυομετρία (webometrics) έχει καταστεί τις τελευταίες δεκαετίες ένα από τα πιο σημαντικά γλωσσολογικά εργαλεία. Μετά από έντονο προβληματισμό ως προς την ενδεδειγμένη χρήση του Διαδικτύου προς όφελος της έρευνας της νεολογίας καταλήξαμε σε βασικές αρχές δικτυομέτρησης, οι οποίες περιγράφονται σε σχετικές μελέτες του ΚΕΕΟΝ (βλ. ενδεικτικά Χριστοφίδου κ.ά. 2013).

Το τέταρτο κριτήριο αναφέρεται στο περιεχόμενο του νεολογισμού, το οποίο πρέπει να σημασιοδοτεί μια ευρύτερη και μονιμότερη, όχι ευκαιριακή ή προσωπική ή εξειδικευμένη για την πραγματικότητα της γλωσσικής κοινότητας, έννοια. Αναγκαστικά το συγκεκριμένο κριτήριο βασίζεται εν πολλοίς στο ανεπτυγμένο αισθητήριο των γλωσσολόγων που εκτελούν την έρευνα και συμβάλλει αποφασιστικά στην τελική απόφαση για ένταξη της λέξης στο σώμα νεολογισμών του Κέντρου.

Κριτήρια επιλογής ξενόγλωσσων νεολογισμών

Όπως και στους αθησαύριστους νεολογισμούς, βασικό κριτήριο επιλογής κάποιου νεολογισμού προς απόδοση είναι η εμφάνιση, σύμφωνα με συγκεκριμένα ποσοτικά και ποιοτικά κριτήρια, της λέξης σε έγκριτο ημερήσιο ή εβδομαδιαίο τύπο (συμπεριλαμβανομένων και των ένθετων φυλλαδίων και περιοδικών).  

Το δεύτερο κριτήριο αξιολογεί τη μη εδραίωση του ξενόγλωσσου νεολογισμού τον δεδομένο χρόνο στη συνείδηση των φυσικών ομιλητών. Επιλέγουμε δηλαδή ξενόγλωσσους νεολογισμούς οι οποίοι δεν έχουν ακόμη ενσωματωθεί στην καθημερινή χρήση της γλώσσας, ακόμη και αν σε εξειδικευμένα λεξιλόγια, π.χ. της αγοράς, είναι πολύ συχνοί, γιατί μόνο στην περίπτωση που δεν έχουν ακόμη αποκτήσει κοινωνιογλωσσικό φορτίο είναι πιθανή η αποδοχή και η χρήση των αποδόσεων από τη γλωσσική κοινότητα. Σε αυτήν την περίπτωση παίζει ρόλο το πόσο εξειδικευμένες είναι οι σελίδες στις οποίες εμφανίζεται ο ξενόγλωσσος νεολογισμός.

Το έργο των αποδόσεων ξενόγλωσσων όρων είναι άμεσα συνυφασμένο με τον επιστημονικό προσανατολισμό του Κέντρου να παρεμβαίνει σε θέματα γλωσσικής χρήσης στον γραπτό/προφορικό λόγο με συγκεκριμένες προτάσεις προς αντικατάσταση των όρων με ελληνικούς, τέμνοντας έτσι την ορολογία των επιστημών τόσο οριζόντια όσο και κάθετα (για τα κριτήρια των προτάσεων αντικατάστασης έχουν καταλήξει εν πολλοίς οι εκάστοτε Εφορευτικές Επιτροπές του Κέντρου από το 1973 και μετά, με συνεχείς προσαρμογές  βλ. αναλυτικά Εισαγωγή ΔΕΟΝ 9-10 κ.ε.). Οριζόντια, με αποδόσεις ειδικών όρων που απαντούν στον Τύπο, όπως Οικονομίας (internet banking ως δικτυοτραπεζική), Τεχνολογίας (fast ignition ως ταχυανάφλεξη), Πληροφορικής (multitasking ως πολυδιεργασία), Ιατρικής (generics ως ομοιότυπα [φάρμακα]) και κάθετα, με τη συγκρότηση ολοκληρωμένων πλέον ορολογικών λεξικών διαφόρων επιστημονικών κλάδων, κυρίως επιστημών αιχμής, σε συνεργασία με ειδικούς επιστήμονες και πανεπιστημιακούς καθηγητές (βλ. Επιστημονική Ορολογία).


Βιβλιογραφικές αναφορές στα Δελτία Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών

Χριστοφίδου Α. (επιμ.) (2009). Δελτίον Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών (ΔΕΟΝ), 9-10, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.

Χριστοφίδου Α. (επιμ.) (2012). Δελτίον Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών (ΔΕΟΝ), 11, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.

Χριστοφίδου Α., Αφεντουλίδου, Β., Καρασίμος, Α. & Δημητροπούλου, Ειρ. (2013). Ηλεκτρονικό Πρόγραμμα Νεολογισμών και Ορολογίας Νεοδημία: Προκλήσεις και δικτυο-λύσεις. Στο Α. Χριστοφίδου (επιμ.) Δημιουργία και Μορφή στη γλώσσα (ΔΕΟΝ), 12. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.

Χριστοφίδου Α. (επιμ.) (2015). Δελτίον Επιστημονικής Ορολογίας και Νεολογισμών (ΔΕΟΝ), 13, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.


Νεοδημία: Πρόγραμμα Ηλεκτρονικής εύρεσης-ταξινόμησης Νεολογισμών και Ορολογίας του ΚΕΕΟΝ


ΝΕΟΔΗΜΙΑ ονομάστηκε το ηλεκτρονικό περιβάλλον του Κέντρου Ερεύνης Επιστημονικών Όρων και Νεολογισμών (ΚΕΕΟΝ) της Ακαδημίας Αθηνών. Αναπτύχθηκε με υπολογιστικά εργαλεία ανοιχτού τύπου για να υποστηρίξει το επιστημονικό έργο και την αποστολή του Κέντρου. Σήμερα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της μηχανοργάνωσης και της ψηφιακής παρουσίας του ΚΕΕΟΝ στην έρευνα και τη μελέτη των νεολογισμών και της ορολογίας στη Νέα Ελληνική. Κύρια στοχοθεσία του Προγράμματος είναι Α) ο Εντοπισμός –  Καταγραφή, Β) η πολυεπίπεδη Γλωσσολογική Ταξινόμηση και Γ) η Παρακολούθηση αθησαύριστων νεολογισμών και δευτερευόντως όλων των νεολογισμών, θησαυρισμένων (σε νεώτερα λεξικά) και μη. Συγκεκριμένα εξυπηρετεί:

·         τον (ημι)αυτόματο εντοπισμό νεολογισμών (πρώτη εφαρμογή στην Ελλάδα) βάσει ημιαυτόματης τροφοδότησης από εφημερίδες ευρείας κυκλοφορίας

·         τη μορφολογική ταξινόμησή τους αλλά και την κειμενική σύμφωνα με το περιβάλλον τους 

·         την προηγμένη και συνδυαστική αναζήτηση των λημμάτων με πολλαπλά γλωσσολογικά (μορφολογικά, συντακτικά, κειμενικά κ.ά.) κριτήρια

·         τη γραφηματική απεικόνιση των στατιστικών πληροφοριών που προέρχονται από τις σύνθετες αναζητήσεις των λημμάτων

·         την παρακολούθηση της χρήσης των νεολογισμών

·         τη δημιουργία σώματος κειμένων από τις χρησιμοποιούμενες εφημερίδες

·         την ενσωμάτωση και την ψηφιακή οργάνωση του παλαιότερου υλικού νεολογισμών του Κέντρου

·         την ερευνητική αξιοποίηση των συλλεχθέντων δεδομένων

·         την υποβοήθηση του εκδοτικού έργου του Κέντρου

Η Νεοδημία ελέγχει γλωσσικό υλικό εφημερίδων ευρείας κυκλοφορίας. Πρόκειται για την πρώτη ελληνική εφαρμογή που επιχειρεί αναζήτηση νεολογισμών και ανάλυση τέτοιας εμβέλειας, αξιοποιώντας τόσο τις δυνατότητες που προσφέρουν οι μηχανές του διαδικτύου στην προσπέλαση και την ταξινόμηση των δεδομένων όσο και τη δύναμη της υπολογιστικής γλωσσολογίας σωμάτων κειμένων για τη βέλτιστη αναζήτηση, εμπειρική μελέτη και διασύνδεση των δεδομένων μεταξύ τους.

Τα κείμενα παρέχονται απευθείας στο ΚΕΕΟΝ από εφημερίδες και ειδικότερα (α) από τα ψηφιοποιημένα αρχεία έντυπων εκδόσεων σε συνεννόηση με τους δημοσιογραφικούς οργανισμούς που αποστέλλουν το υλικό, ενώ (β) λειτουργεί πιλοτικά από τα μέσα Ιουνίου 2013 ειδικός ανιχνευτής (crawler) για την αυτόματη εξόρυξη υλικού από τις διαδικτυακές τους εκδόσεις (τις ροές ειδήσεων RSS). Η τεχνική επεξεργασίας των δεδομένων είναι ημιαυτοποιημένη, καθώς εισάγονται τα κείμενα από τις εφημερίδες χειροκίνητα και το σύστημα εντοπίζει τις λέξεις που θεωρεί ότι είναι νέες (ενώ υποσημειώνει τις λέξεις που είναι ήδη καταγεγραμμένες ως νεολογισμοί από το σύστημα). Για τον έλεγχο χρησιμοποιούνται κατάλογοι λέξεων από δύο ηλεκτρονικά ελληνικά λεξικά με πλήρη κλιτικό λημματογράφo: ο πρώτος βασίζεται στα λεξικά του ελληνικού έργου elspell (άδεια χρήσης GNU GLP, βλ. και OpenOffice) με περίπου 680.000 λεκτικούς τύπους και ο δεύτερος, με περίπου 1.200.000 λεκτικούς τύπους, αποτελεί τη βάση των εργαλείων γλωσσικού ελέγχου της Neurolingo (χρησιμοποιείται με άδεια της Neurolingo για τους σκοπούς της έρευνας). Εντούτοις είναι απαραίτητη η ανθρώπινη παρέμβαση στην τελική επιλογή των υποψήφιων νεολογισμών, αφού χρειάζεται έλεγχος για αποκλεισμό των λέξεων που εντοπίζονται καταχρηστικώς από το πρόγραμμα, επειδή δεν περιλαμβάνονται στους καταλόγους των λεξικών (όπως περιπτώσεις ακρωνυμίων, κύριων ονομάτων της επικαιρότητας, λέξεων σε λατινικό αλφάβητο, π.χ. sequel, οι οποίες όμως είναι δυνάμει ξενόγλωσσοι νεολογισμοί, τυπογραφικών λαθών ή άλλων κλιτών τύπων πέρα από την ονομαστική ενικού των ήδη θησαυρισμένων νεολογισμών, π.χ. οινοτουριστικών). Αναλυτική παρουσίαση του συστήματος τροφοδοσίας και εντοπισμού νεολογισμών, καθώς και της διεπαφής του προγράμματος με τους χρήστες και των λειτουργιών του σε σχέση με τα στάδια της έρευνας γίνεται στο Χριστοφίδου κ.ά. (2013 και 2014).

Βασικό εργαλείο για τη γλωσσολογική ανάλυση και επεξεργασία των νεολογισμών είναι το Ευρετήριο Νεολογισμών του προγράμματος. Από τις αναζητήσεις στο ευρετήριο διαφαίνονται οι διαδικασίες σχηματισμού λέξεων και οι τάσεις της γλώσσας για αλλαγή και δημιουργία νέων λέξεων. Δίνεται η δυνατότητα για αναζήτηση και προβολή των νεολογισμών με αλφαβητική ή καταληκτική σειρά (τύπος αντίστροφου λεξικού για τον έλεγχο της παραγωγικότητας των καταλήξεων) και κυρίως η συνδυαστική αναζήτηση των νεολογισμών με διάφορα κριτήρια. Παράλληλα, η εφαρμογή στοχεύει στην οπτικοποίηση των δεδομένων με γραφηματική απεικόνιση των πληροφοριών των λημμάτων προς στατιστική επεξεργασία, καθώς και στην ερευνητική αξιοποίηση των συλλεχθέντων δεδομένων. Το νέο ηλεκτρονικό περιβάλλον του ΚΕΕΟΝ συνδέεται επίσης με ένα συνεχώς ανατροφοδοτούμενο σώμα κειμένων δημοσιογραφικού λόγου, το οποίο χρησιμοποιείται εσωτερικά στο Κέντρο για τη συλλογή και την επεξεργασία των δεδομένων. Έτσι χάρη στην ευελιξία και τις δυνατότητες που μας παρέχει η τεχνολογία μέσα από την αξιοποίηση ειδικού λογισμικού επεξεργασίας σωμάτων κειμένων, το φαινόμενο της νεολογίας αντιμετωπίζεται ολιστικά, με ευρύτερες δυνατότητες ποσοτικής και ποιοτικής ανάλυσης. Άλλωστε, βρισκόμαστε στην εποχή όπου η γλωσσολογία βλέπει το διαδίκτυο ως ένα τεράστιο σώμα κειμένων, θησαυρό νέων λέξεων που οι ψηφιακές τεχνολογίες μπορούν να προσπελάσουν. 

 

Βιβλιογραφικές αναφορές  

Πρόγραμμα ηλεκτρονικής εύρεσης και ταξινόμησης νεολογισμών και ορολογίας. Μια πρωτοποριακή ελληνική εφαρμογή στο Κέντρο Ερεύνης Επιστημονικών Όρων και Νεολογισμών της Ακαδημίας Αθηνών. Έρευνα & Τεχνολογία (διαδικτυακή έκδοση). Οκτώβριος 2012.

Χριστοφίδου Α., Αφεντουλίδου, Β., Καρασίμος, Α. & Δημητροπούλου, Ειρ. (2013). Ηλεκτρονικό Πρόγραμμα Νεολογισμών και Ορολογίας Νεοδημία: Προκλήσεις και δικτυο-λύσεις. Στο Α. Χριστοφίδου (επιμ.) Δημιουργία και Μορφή στη γλώσσα (ΔΕΟΝ), 12. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.

Χριστοφίδου Α., Καρασίμος, Α. & Αφεντουλίδου, Β. (2014). Έλεγχος, παρακολούθηση και ταξινόμηση νεολογισμών με το ηλεκτρονικό πρόγραμμα Νεοδημία: Η προσέγγιση των νέων δανείων. Στο G. Kotzoglou, K. Nikolou, E. Karantzola, K. Frantzi, I. Galantomos, M. Georgalidou, V. Kourti-Kazoullis, Ch. Papadopoulou, E. Vlachou (επιμ.) Selected Papers of the 11th International Conference on Greek Linguistics. Rhodes: University of the Aegean, 1850-1868.